Chương 97: Thời cuộc (hạ)

"Nếu cứ buông lỏng, quốc gia Vũ Triều này sẽ đổ sụp, tan rã từng phần." Trong thư phòng, Ninh Nghị làm một động tác "phanh," Lý Tần nhíu mày hỏi: "Sao lại đến nông nỗi ấy?"

Ninh Nghị trầm ngâm giây lát: "Lý huynh có từng nghĩ, vì sao Nho gia mấy ngàn năm qua lại luôn nhắc đi nhắc lại thuyết 'thương nhân trục lợi'?""Chẳng phải Thánh nhân đề xướng đức hạnh, phản đối hành vi tư lợi là lẽ đương nhiên ư?""Một phần là như vậy, không sai." Ninh Nghị gật đầu, "Nhưng phần khác, nằm ở chỗ học thuyết thương nhân bất lợi cho việc cai trị, ba chữ mà thôi: Khó cai quản."

"Một người cả đời làm ruộng nơi thôn dã, chẳng có gì vướng bận, theo nếp cũ bao đời mà sống, thành gia, sinh con, chết chôn nơi núi. Nhưng một ngày kia, hắn vào huyện thành, thấy bao điều muôn màu muôn vẻ; rồi một ngày khác, lại vào tỉnh thành, thấy vô vàn thứ khiến mắt hoa mày chóng. Giống như khi ngươi thấy một bộ y phục, ngươi muốn, ngươi liền tìm cách có được. Tham lam đó..."Ninh Nghị cười khẽ: "Dĩ nhiên, trong phần lớn trường hợp, ngươi sẽ thành thật làm công kiếm tiền mua y phục ấy. Nhưng một khi đã có dục vọng, có kẽ hở, ngươi ắt sẽ len lỏi. Lý huynh, ngươi nghĩ xem, một nông dân trung hậu cả đời lưng quay đất vàng dễ cai quản hơn, hay một kẻ lòng đã có dục vọng dễ cai quản hơn? Vũ Triều ta có mấy ngàn vạn con dân, Lý huynh à, phép tắc của triều ta, thật sự có thể trói buộc được bao nhiêu người? Có bao nhiêu người trong số họ, thật sự đã an phận sống hết đời? Thương nghiệp nếu phát triển thêm một bước, sẽ sản sinh ra biết bao dục vọng nữa?"

"Đây kỳ thực là một hệ thống rất thú vị. Từ thời Chư Tử Bách Gia, đã có tranh biện giữa pháp trị và đức trị. Pháp trị lẽ ra phải chiếm ưu thế, nhưng cho đến nay, Tần, Hán, Tam Quốc, Lưỡng Tấn, Nam Bắc Triều, Tùy, Đường... Ngươi sẽ dần nhận ra một điều: pháp trị thời xưa, có thể kiềm chế được bao nhiêu thói gian trá? Kỳ thực, đa phần dựa vào sự tự giác, phong tục chất phác, trong làng xóm nhỏ tự có quy củ riêng là đủ. Nếu đặt Giang Ninh hiện tại vào thời Tần, Lý huynh à, ngươi nghĩ xem, với luật pháp và thủ đoạn thời đó, có thể giữ yên ổn nơi đây được bao lâu? Dù Tần triều rất khắc nghiệt, nhưng người Giang Ninh quá đỗi thông minh, kẽ hở để len lỏi cũng quá nhiều..."

"Nho gia là một điều thật vĩ đại, mấy ngàn năm phát triển, Lý huynh à, lợi ích của thương nhân, không phải đến Vũ Triều mới có người nhận ra, nếu buông lỏng thương nghiệp, thì dòng lợi lộc cuồn cuộn đổ về, hẳn cũng chẳng phải một thiên tài nào đó mới biết. Ví dụ của Đào Chu Công vẫn còn đó. Nhưng vì sao từ ngàn năm nay, thiên hạ đều đè nén việc buôn bán? Lý do sâu xa hơn, là họ đã nhìn thấy hậu quả. Năng lực pháp trị... không theo kịp."

"Triều ta cũng vậy, về mặt ý thức hệ." Ninh Nghị chỉ vào trán, "Thế nhân càng có dục vọng, hành vi càng khó dò, càng dễ bị cám dỗ, càng ham lợi mà hướng tới, có kẽ hở liền len lỏi. Triều ta không đè nén buôn bán, dĩ nhiên có chỗ tốt, nhưng quan văn tham tiền, quan võ sợ chết, dân chúng nghèo nàn, binh lính qua loa, há chẳng phải đây là một phần hậu quả từ cái 'ngon ngọt' ấy ư? Kỳ thực... ít nhất cũng phải chiếm một phần nguyên nhân đi."Lý Tần mở to mắt, thất thần đứng đó. Lúc này, ngay cả ý nghĩa của từ ngữ "ý thức hệ" cũng chẳng còn tâm trí để hỏi, chỉ những phần có thể hiểu được cũng đủ khiến hắn chấn động. Mãi một lúc lâu sau, hắn mới cất lời: "Lời Lập Hằng đây há chẳng phải nói, chính cái học thuyết trục lợi của thương nhân, mới là căn nguyên của mọi yếu kém của Vũ Triều ta?"

"Không phải." Ninh Nghị uống trà, "Tuyệt đối không phải như vậy. Đây là một sự phát triển, nền tảng của triều ta vẫn còn đó, pháp trị trong quá trình phát triển thương nhân cũng đang theo đó mà tiến triển, bản thân đây là một quá trình tương hỗ thúc đẩy. Chỉ có thể nói, nhiều thứ không thể phát triển đồng bộ, điều này rất phiền phức, quá phức tạp... Để giải quyết vấn đề của Vũ Triều hiện tại, nếu chỉ chăm chăm vào thương nhân, tiền tệ, hy vọng quốc gia tham gia kinh tế, làm cho của cải mỗi năm tăng gấp bội, rồi dân giàu nước mạnh sẽ giải quyết mọi vấn đề, điều này là không thể. Cũng không thể chỉ vì nếm được chút 'ngon ngọt' từ buôn bán mà bám víu vào nó. Nếu phát triển thêm nữa, toàn bộ cân bằng sẽ chỉ càng thêm nghiêng lệch, điều này quá dị thường, sớm muộn cũng xảy ra chuyện..."

Ninh Nghị lắc đầu, Lý Tần suy nghĩ rất lâu: "Vậy thì, Lập Hằng cho rằng nếu muốn tìm điểm mấu chốt, nên chú trọng vào đâu?""Nếu thật sự muốn làm, ta không biết. Nhưng nếu chỉ là lời nói chơi, chẳng phải gánh trách nhiệm, à..." Ninh Nghị cười khẽ, "Sao không bắt đầu từ Nho gia?"

"Nho gia Lập Hằng nói đây, chẳng phải chỉ những kẻ sĩ thừa thãi hiện nay ư?" Lý Tần ngẫm nghĩ rồi cười, "Xưa nay thường trò chuyện cùng người, cũng có nói qua, căn nguyên vấn đề của triều ta, có lẽ nằm ở chỗ quan viên học trò thật sự quá nhiều, là một vấn đề lớn. Song, việc này nếu muốn giải quyết, e rằng còn khó hơn cả việc thương nghiệp.""Nếu ta nói... không phải quá nhiều, mà là quá ít thì sao?""Hả?" Lý Tần chớp mắt, vẻ mặt hoang mang.

Ninh Nghị quay đầu ra hiệu về phía thư phòng. "Lý huynh nghĩ, những học trò kia đọc sách xong, tương lai có thể làm được việc gì?""Với giáo pháp của Lập Hằng, không chỉ dạy học thức, mà còn dạy cách đối nhân xử thế, cách quyết đoán. Trong số đó, vài người tương lai ắt sẽ làm quan lại giỏi giang ở một phương, cống hiến hết mình." Lý Tần nói một cách nghiêm túc. Ninh Nghị ngồi đó không nhịn được bật cười, rồi uống trà, vỗ vỗ tay. Lý Tần nghi hoặc hỏi: "Chẳng hay Lập Hằng nghĩ, họ có thể làm được việc gì?"

"Trong số này, Tô Văn Nghĩa có lẽ có thể làm một chức quan nhỏ. Thành tích hắn không tốt, nhưng tính cách hoạt bát nhất, giao thiệp với người khác không tệ. Những người còn lại, ta kỳ thực coi họ như những chưởng quỹ hoặc hỏa kế mà dạy. Dĩ nhiên, đã đọc sách, có cơ hội làm quan, cũng đều có thể tiến vào thử sức, dù sao làm quan phúc lợi tốt đẹp..." Ninh Nghị tính trên đầu ngón tay: "Bổng lộc, chức quyền, y phục xuân đông, kẻ hầu người hạ, trà rượu lương thực, củi lửa, đồ ăn gia súc... Thời đại này, một khi làm quan, ăn ở, chi tiêu của gia quyến đều do quốc gia bao hết, quốc gia còn cấp ruộng tốt, số lượng không nhỏ. Công việc nhàn hạ, hình pháp không chạm tới kẻ sĩ, lời nói không thành tội, ba năm dù có mài cuốc cũng chẳng lo sai phạm lớn, ai mà chẳng muốn làm quan?"Lý Tần trầm mặc hồi lâu: "Lập Hằng lại nói, những học trò như thế, chỉ có thể làm chưởng quỹ?"

"Cũng không phải là chỉ có thể làm, mà là thích hợp để làm. Tính cách của họ phần lớn chân chất thật thà, làm quan rất khó. Đạo làm quan, xem xét thời thế và giao thiệp với người là quan trọng nhất. Nếu lại thêm có năng lực và khát vọng, mới có thể trở thành quan lại có tài, quan lại giỏi giang. Đức Tân biết ứng đối tiến thoái, có tài năng và khát vọng, thấu rõ quyền biến, nên có thể làm quan giỏi. Còn họ, phần lớn thì không được, những việc này chẳng hề đơn giản." Ninh Nghị lắc đầu, "Dân giàu, cường binh, kế đến là chuyên môn hóa người tài. Đạo chuyên môn hóa người tài có thể giải quyết bằng cách chuyên gia hóa. Vì sao không thể mở thêm những học đường chuyên nghiệp? Phàm có kỹ nghệ không cần tự mình coi trọng, nhưng có thể sắp xếp người học nghề mộc, sắp xếp người học nghề rèn, sắp xếp người học nghề bếp, sắp xếp người học quản lý – tức là làm chưởng quỹ. Quan trọng nhất là, có thể sắp xếp người học quân lược, sắp xếp người học thủy lợi, sắp xếp người học khai thác mỏ..."

Lý Tần rõ ràng nghi hoặc, không mấy tán đồng điều này: "Nếu những người có tiền để đọc sách, ai lại nguyện học những điều này?""Đây cũng là vấn đề. Làm quan tốt đẹp biết bao, ai có cơ hội đọc sách đều hướng về làm quan. Trong sách tự có ngàn chung lúa, trong sách tự có nhà vàng. Thế nhưng... bây giờ vì sao lại có nhiều kẻ sĩ thừa thãi như vậy? Thời cổ, cơ hội đọc sách chỉ dành cho một nhóm nhỏ người, người biết chữ không nhiều, học vấn muốn truyền thừa, quốc gia cần họ để quản lý, ngàn vàng dễ kiếm, một sĩ khó cầu. Bởi vậy, những kẻ sĩ này chỉ tồn tại ở tầng lớp cao nhất, vì bản thân họ vốn chẳng có nhiều, họ bận rộn 'vì trời đất lập tâm, vì muôn dân lập mệnh, vì thánh nhân kế tuyệt học, vì vạn thế mở thái bình'."

"Nhưng hôm nay thì sao? Mấy ngàn năm, thế sự đang phát triển. Ví dụ như trên đời có rất nhiều việc chờ người làm, có một việc là quan trọng nhất, chúng ta cứ làm việc đó trước, thế là cứ mãi đề xướng. Nhưng bây giờ, Đức Tân, người làm việc đó đã quá nhiều rồi! Ta không phải chỉ nói Nho học, mà là nói làm quan. Vì sao không thể phân ra một chút đi làm những việc khác đây? Đọc sách, họ sẽ biết suy nghĩ. Bây giờ lũ lụt đến mức độ này, nếu có thể có người chuyên đi nghiên cứu thủy lợi, chỉnh lý một bộ học thuyết, hậu nhân lại tiếp tục học tập, nghiên cứu, những người này nếu không nghiên cứu cái khác, chỉ nghiên cứu thủy lợi, Nho học chỉ coi là tu thân dưỡng tính, thì bây giờ hàng năm lũ lụt sẽ còn đến mức này sao?"

"Chuyên gia chuyên môn, bất kỳ việc gì cũng có thể nâng cao hiệu suất, giảm bớt rất nhiều đường vòng. Ví dụ như dệt vải xưa nay, mẹ dạy con gái, những nông phụ trong nhà làm cái máy dệt chậm rãi, có nhanh có chậm, chất lượng cao thấp không đều. Bây giờ hãng buôn vải đều có nhà xưởng, thuê nữ công làm việc ở đó, có người dạy họ cách dùng máy móc, có bí quyết nào để nhanh hơn, ngoài ra còn có người đang suy nghĩ máy dệt nên cải tạo thế nào. Một người có thể phát huy tác dụng bằng mấy người trước kia, chất lượng thống nhất, hiệu suất tăng gấp bội. Nếu bất kỳ việc gì hiệu suất đều có thể tăng gấp bội, thì bây giờ Vũ Triều sẽ là bộ dáng gì? Cường binh há chẳng phải cũng dễ như trở bàn tay?"

"Dĩ nhiên, đây cũng chỉ là lời nói chơi. Khó khăn trong đó, lớn đến mức ngươi không thể tưởng tượng. Ngươi nói nho sinh nhiều, ta nói người có thể đọc sách thì thiếu. Nếu thật sự chuyên gia hóa, vậy thì thực sự quá ít. Như lời ngươi nói, người trong nhà có khả năng đi học, sẽ không đi học những học vấn của thương nhân, thợ thủ công này. Nho học cũng sẽ không làm loại chuyện bình thường như buông lỏng địa vị của nó. Bất quá, như đã bão hòa, đã nhiều rồi, Vũ Triều này nếu thật sự muốn tiến lên một bước, có lẽ cũng chỉ có thể cân nhắc từ nơi này mà đi. Ví dụ như, dần dần tô đậm dư luận, trước tiên làm cho những hạng mục cấp bách như quân lược, thủy lợi được đẩy mạnh, chống lại áp lực ngoại bang, đảm bảo dân sinh. Đến khi mọi người chẳng còn khổ sở nữa, càng nhiều người có thể đi học, lúc đó hãy nghĩ thêm về chuyên gia hóa. Điều này không giống những sách lược cường binh khô khan kia. Địa vị của họ vừa được nâng lên, tự nhiên sẽ có người suy nghĩ, đi làm. Bây giờ những việc khác đều chẳng có địa vị, mọi người đương nhiên chỉ có thể đều đọc sách..."

Trong ngoài căn phòng yên tĩnh. Lý Tần cúi đầu khổ tư, bên ngoài phòng, hai anh em Chu Bội và Chu Quân Vũ đang ngồi xổm, chống cằm, có chút băn khoăn. Ninh Nghị lấy ấm trà, tự rót cho mình một ly.

"Nho học là một hệ thống thật vĩ đại. Ngoài tu thân ra, nó còn là học vấn về việc cai quản con người, cân nhắc các mối quan hệ giữa người với người. Mười mấy vạn học trò, nhiều quan viên như vậy, về mặt vô hình, mấy ngàn vạn con dân cả nước, đều nằm trong sự cân nhắc, kiểm soát của nó. Đặc biệt là ở triều ta, khi kẻ sĩ thừa thãi, quan lại lạm quyền đã rõ ràng, cùng với sự xô đẩy, va chạm của Phật gia, Đạo gia và các học thuyết khác, nó đã chuyển mình và tạo nên một bộ quy tắc trò chơi này. Không chỉ giúp cân bằng lợi ích liên quan giữa bao nhiêu quan viên, mà còn không ngừng lớn mạnh, khiến vô số học trò như tre già măng mọc xông vào đó. 'Mười năm đèn sách khổ, một khi thành danh vang thiên hạ' – một sự cân nhắc gần như hoàn mỹ..."Hắn hít một hơi thật sâu hương trà: "Ta rất sùng bái học vấn này. Vô luận công hay tội, có thể ghi lại cách con người sinh tồn, bằng một hình thức nào đó, đều có thể gọi là nghệ thuật. Nho học tuyệt đối là một trong những môn nghệ thuật vĩ đại và tinh xảo nhất từ xưa đến nay. Một mảnh đất đai rộng lớn như vậy, nhiều người như vậy, bằng một phương thức cùng cực mà vẫn hài hòa đã thống nhất họ dưới một bộ quy tắc trò chơi. Trí tuệ mấy ngàn năm, ta kính ngưỡng như núi cao."

Hắn nâng chén qua, chạm vào chén trà của Lý Tần: "May mắn gặp thời, huynh đệ ta, hãy cùng nhấm nháp." Hương trà kỳ thực đã nhạt phai. Lý Tần vẫn đang suy nghĩ, lúc này đứng dậy, lùi lại hai bước, cúi đầu bái thật sâu. Ninh Nghị đành bất đắc dĩ đứng lên.

"Lời Lập Hằng nói, nhiều điều ta vẫn chưa nghĩ thông suốt. Bất quá, riêng những điều đã nghĩ thông, Lập Hằng đã thắng ta xa rồi. Việc này xứng đáng để ta cúi đầu.""Chỉ là lời nói chơi." Ninh Nghị đáp lễ lại, rồi cười nói, "Nếu không phải triều ta chẳng lấy lời nói mà luận tội, huynh đệ ta lúc này cũng chẳng có trọng lượng gì, thì cũng không dám nói với huynh. Lời nói chơi, hãy cứ xem như chuyện phiếm mà thôi."